Телләр – төрле, теләкләр – бер

    Ноябрь ае башында Түбән Новгородта Россия халыкларының милли әдәбиятлары фестивале булып узды. Анда миңа да катнашу бәхете тиде. Язмамда - шунда алган тәэсирләрем.

Пушкин  йөргән эзләрдән

 Киң Рәсәйнең төрле җирләреннән килгән, төрле телләрдә сөйләшкән, кулына тоткан каләме һәм үз халкына әйтер сүзе берләштергәннәрнең һәммәсен дә бер төрлеүк кызыксындыра һәм тәэсирләндерә торган җирне табуы җиңел түгелдер ул. Ләкин оештыручылар (Россия мәдәният министрлыгы һәм Роспечать)  тырышканнар һәм тапканнар. Без ике автобуска төялеп, Зур Болдинога чыгып киттек. Оятыма каршы, мин аны Түбән Новгородта дип башыма да китермәгән идем. Нишләптер, Питер, Псков тирәләре дип уйлый идем. Пушкин рухын якыннан тояр өчен  биш сәгатькә якын автобуста тирбәлдек. Көзге елак көн. Болытлар тәрәзәдән керергә теләгәндәй, түбән салынганнар. Ярый әле, яумыйлар. Ниһаять барып җиттек – Болдино! Пушкинны үлемсез әсәрләр язарга рухланыдырган, илһамландырган сихри-шигъри  җир. Пушкиннар гаиләсенең алпавыт утары булган. Ул чорда ук байлар шәп яшәгән: матур йортлар, кыйммәтле, затлы җиһаз, диварларда танылган рәссамнарга заказ биреп ясатылган портретлар, шагыйрь утырып, дәртләнеп иҗат иткән  урындык белән өстәл, яшел абажурлы лампа. Аларны күргәч, ирексездән, шигъриятнең үлемсезлеге турында  кабат уйланасың һәм Пушкинның хәтереңдә саклап йөрткән берәр шигырен яттан укый башлыйсың.”Мин үземә һәйкәл салдым...”  Шунда кемдер әллә дагестанлы, әллә осетин егете: “ Болдинода булмаган кеше чын шагыйрь була алмый”,- дип әйтеп куйды. Фикер бәхәслерәк, билгеле. Чын шагыйрь иртәме-соңмы барыбер Болдинога киләчәк, дияргә теләгәндер ул.  Әйе, күңелләрне кузгата торган урын бу. Алтын көздә тагын да матуррак буладыр әле. Безне Болдино берәм-сәрәм яфраклары белән генә каршыласа да, тәэсирләр озакка җитәрлек. Пушкинны хәтерләгән юкәләре белән серләшү генә дә ни тора! “Болдинога бер генә көнгә килмиләр, озаккарак, һичьюгы, бер  төнгә булса да кунача килергә кирәк,” - дид экскурсоводыбыз, күңелләрне алгысытып.   Анда Пушкин баллары уздыралар, килгән кунакларны шул чор рухына алып кайталар икән. Бик кызыксак та, бер генә минут та артык тора алмый идек шул, үзебезне дә бик кызыклы кичке чара - Дуслык учагы көтә иде.

Дуслык учагы

 Ул көнне  шагыйрь рухын саклаган Болдино утызга якын тедә шигырь, милли уен коралларыннан агылган көйләр тыңлап хозурланды. Һәр милләт вәкиле  учак янында үз туган телендә сөйләргә һәм көйләргә, аның матурлыгын күрсәтергә ашыкты. Фестивальгә килгән һәр вәкилнең үз халкын һәм туган телен яратуын күрдек. Дөньяда барлыгы 1700 генә калган саам теле вәкиле саам язуы һәм әдәбияты музеен оештыручы Надежда Большакова чыгышын тылагач: ”Ходаем, үзең сакла шунлый азсанлылыктан!”- дип куйдым. Аларның барысына да сокланырлык. Кайсы тау-таш арасында үскән, кайсы тундрада  шыткан туган телләрен - күңел гөлләрен салкыннарда өшетми, җилләрдә сындырмый исән-сау саклый алганнар һәм дуслык бәйләме ясарга Болдинога да алып килгәннәр. Һәм аның башка телләр арасында яшәргә хокукы барлыгын исбатларга тырышулары. Һәрберсе бик матур, җырлап торган телләр Төрки гаиләсенә кергәннәрен аңлап та була. Аңлашылмаганнары да ачу чыгармый. Барыбызның да теләкләре бер бит. “Бабайлардан мирас булып килгән туган телләребезне оныкларга-туруннарга да тапшырып калдырасы иде! Туган телләребез дә, ул телдә сөйләшүче милләттәшләребез дә исән-сау булсын иде. Барлык милләтләр дә дус- тату яшәсен, илебездә тынычлык булсын иде!” Шул уртак фикернең Пушкин эзләрен саклаган җирдә Дуслык учагы янында төрле телләрдә  яңгырагач, чынга ашасына ышанасы килде. Курай, кубыз, домра, бубен моңнары учак очкыннарына кушылып, кичке һаваны ярып еракларга таралды. Ә мин шәхсән үзем Пушкин янына “Пушкин илә Лермонтовтан үрнәк алам, Әкрен- әкрен югарыга үрләп барам”дип аларны үзенең остазлары дип санаган Тукайны да “алып килдем”. Аның “И, туган тел!” дигән шигырен яттан сөйләп бирдем. Һәм җырлый, яки берәр уен коралында уйный беләмәвемә беренче тапкыр бик нык үкендем.

             

Бер горурлык хисе

 Болдинога барганда автобустагы урыным Кабарда иленнән килгән Заринә Канукова белән янәшә туры килде. Танышып-сөйләшеп киттек. Заринә-шагыйрә, драматург, “Горянка” газетасының баш мөхәррире. Без күптәнге танышлар шикелле, уртак телне тиз таптык. Моның сзәбәпчесе Казаныбыз булды дисәм һич арттырмам. Түбән Новгородтагы шикелле фестивальләрнең беренчесе генә түгел икән инде.  Быелның 30 августында Казанда гаилә казаны янында да зур бәйрәм-фестиваль булган. Заринә шунда катнашкан. Казан турында  бик матур тәэсирләр калган аның күңелендә.

–        Без Казанга сокланып туялмадык. Йортларның матурлыгына, урамнарының чисталыгына гына түгел, кешеләренең күңелләренең яхшылыгына да. Нинди генә сорау белән мөрәҗәгать итсәк тә, елмаеп җавап бирделәр, булышырга тырыштылар. Урамда бер генә исерек тә, бер генә сүгенгән кеше дә күрмәдек. Ә бит ял көне – бәйрәм иде. Бу республиканың, бу халыкның киләчәге бар дип  уйлап куйдык шул чакта. Юкка гына башка халыклар барысы бергә өмет белән Казанга  - Татарстанга карап тормый инде...

Заринәнең бу сүзләр  йөрәккә сары май булып ятты. Ватанны, милләтеңне   сайлап алып, анда яшәүчеләргә дә үз әхлагыңны бүлеп биреп булмый. Кабарда кызы сөйләгәндә үземнең республикам, Казаным, аның халкы өчен горурлык хисләре кичереп, килгән кунакларда әйбәт тәэсир калдыраган өчен шәһәрдәшләремә рәхмәт укып утырдым.

 Аннары бу горурлык хисен Алтай халык язучысы, тәрҗемәче публицист, күп кенә премияләр лауреаты, танылган шәхес Бронтой Бедюров белән сөйләшкәндә кабат кичерергә туры килде. Бронтай әфәнде үз халкының тарихын яхшы белүче кызыклы әңгәмәдәш булуы өстенә, ул башка төрки халыклар турында да бик мәгълуматлы әдип. Минем халкым турында да яратып, мактап сөйләде. Казанда да берничә тапкыр булган, күп язучыларыбызның якын дусты. Разил ага Вәлиевның юбилеена да килгән булган. Аның сүзләреннән соң, аксакалны тыңлап утыручылар алдында минем дәрәҗә бермә-бер артты. Бу хакта ишеткәч, татарны белмәгәннәрендә дә кызыксыну уянганддыр. 

  Болдинодан без учак янып бетеп, барлык милләт вәкилләрен дә тыңлаганнан соң, бик соң гына кузгалдык. Кайтканда юл кыскарак тоелды. Автобусны төрле телләрдәге җыр-моңнар тутырды. Башкорт егетләре: Фәнил Бүләков белән Бшкортстан Язучылар берлеге рәисе Зәки Алибаев “Ак калфак”ны сузганда  мин дә кушылган булдым. Һәм бу ике халыкның моңнары-телләре генә түгел, рух-теләкләре буенча да  тугандаш булын кабат тойдым. Бер бүләр нәрсәбез дә юк бит  безнең.  Бергә бердәм булсак,  тагын да яхшырак булыр иде.

 Балалар әдәбияты – киләчәк әдәбияты

  Түбән Новгородта элек Мәкәрҗә ярминкәсе булган. Ярминкә бүген дә гөрләп эшли. Фестивальнең төп өлеше дә шунда узды. Дүрт-биш мәйданчыкта берьюлы  төрле милләт телләрендә шигырьләр яңгырады, милли әдәбиятларның киләчәге турында эшлекле сөйләшүләр, кызыклы лекцияләр барды. Мин үзем балалар әдәбияты мәйданчыгында  идем. Анда әдәбиятның киләчәге өчен җан атып, бүгенге заман укучысын кызыклы әсәрләр белән тәэмин итәргә тырышучы  язучылар җыелган иде. Иң башта  мич тактасы кадәр зурлыкта  һәм кирпеч калынлыктагы китапны тәкъдим итү булды. “Балалар әдәбияты антологиясе”. Россиядә яшәүче иллегә якын милләтләрнең  нәниләр өчен иҗат итүче атаклы әдипләренең әсәрләре тупланган китап кечкенә генә була алмый, билгеле. Безнең татар язучыларыннан Шәүкәт Галиев, Роберт Миңнуллин, Резеда Вәлиева, Рәшит Бәшәр һәм Ленар Шәех кергән бу тарихи китапка. Каләмдәшләрем өчен сөендем. Китапның мөхәрирре Казан кызы Алена Кәримова  аның турында тәфсилләп сөйләде.

 Бурятия дәүләт премиясе лауреаты яшь режиссер Олег Юмов бурят-монгол эпосларыннан комикслар, мультфильмнар ясап, аларны бүгенге укучы балага якынайтырга тырышкан. Балкар язучысы, күп кенә китаплар авторы Сәкинәт Мусукаева ханым балкар халык әкиятләре нигезендә язылган автор әкиятләренә тукталды. Шул ук теманы чувашстаннан килгән язучы Елена Светлая да дәвам итте. Мари теле вәкилләре: Мари эл китап нәшрияты директоры Юрий Соловьев һәм балалар журналы баш мөхәррире Светлана Архипова да шул хакта фикер алышты, милли фольклорга тукталды. Әкият предметларын ясау буенча мастер класс та уздырды. Иң аз халык сөйләшә торган тел саамлы ханым Надежда Большакова да үз әдәбиятларының үзенчәлеген ачып бирергә тырышты. Җыелган тамашачы белән бергәләп бер авторның шигырен ятттан  өйрәндек. Ханты-мансы язучылары чыгышыннан соң, чират миңа, татар балалар язучысына җитте. Татарстан данын якларга баруымны  чакыруны кабул итүгә аңлаган идем инде, читек-калфагымны, да, яңа чыккан китапларымны да алдан ук әзерләп, сумкамны тутырып куйдым. Китапларымны күргәч, күпләрнең күзе ут янды “Бездә мондый сыйфат юк шул,” - дип көрсенделәр.  Кайберләрен  аларның күләме, икенчеләрен төрле төсле рәсемнәр белән бизәлүе сокландырды. “Әни шигырьләре” дип аталган чыгышымда тәрҗемәчем Сурайя апа Гайнуллинагарәхмәт әйтә-әйтә, шигырьләремне ике телдә укыдым. Кайбеләренең язылу тарихларына туталдым. Кызыклы, җанлы әңгәмә килеп чыкты бугай.

 Аннары микрофон алдына нанай халкы вәкиле Марина Элтун чыкты. Ул Болдинода ук инде барыбызның да якын кешесенә әйләнгән иде. Җәнлек тиреләреннән тегелгән милли кием кигән, кулына шаманнарныкы төсле бубен тоткан бу ханым үз халкының милли моңнарын җырлап та, уйнап та күрсәтте. Хабаровскидан да алты сәгать ераклыктагы бер авылда яши ул, мәктәптә нанай телен укыта. Һәр дәресен спектакль, я концерт итеп куя белүче бу мөгаллимнең укучыларыннан чын күңелдән көнләшерлек. “Россия мәгарифенең мактаулы хезмәткәре” исемен юкка гына бирмәгәннәр үзенә. Бу исем белән нык горурлануы күренеп тора. Билгесен фестивальгә дә тагып килгән. Коми-пермяк, хакас, чуваш  халкы вәкилләре дә балалар әдәбияты өчен тирән борчылып, аңа  үзләреннән керткән хәзинә белән уртаклаштылар.

             Символы – үлемсез кош             

 Бик файдалы булырга охшап тора бу фестиваль: төрле җирләрдән күпме дуслар-фикердәшәр таптык, китаплар алмаштык, төрле республикалардагы әдәбиятка булган мөнәсәбәтне чагыштырып карарга да җай чыкты. Мин китапханәләр арасында ел саен уздырыла торган “Ел китабы” конкурсы, Абдулла Алиш премиясе белән мактандым. Кайберәүләрдә грантлар да бар икән. Бернисез, коры энтузиазм белән яшәп ятучы телләр дә бар.

  Бу фестиваль 4 ноябрь - Халыклар бердәмлеге көне уңаеннан оештырылган иде. Түбән Новгородта узуы да юкка ына түгелдер. Беренчедән, һәр шагыйрьнең хыялы булган Болдино. Аннары Мининны  Түбән Новгород татары диләр. Россиядә яшәүче төрле халыкларның милли әдәбиятына багышланган бу фестивальнең символы, үлемсезлек билгесе - феникс-кош  Аның көлдән яңадан яралуы турында легенда да яши. Туган телләргә багышланган фестивалънең  символы шул үлемсез кош булуы күңелләрдә өмет тә уята. Ераклардан җыелган милләт вәкилләре белән якыннан танышкач, бу өмет Дуслык учагы төсле дөрләргә омтыла. Мондый язучы, тарихчы, мәдәният сагында торучы,  укытучылары булганда бер генә милли  тел дә үләргә, югалырга тиеш түгел. Дөньяда барлыгы 1600 тел бар диләр. Һәр ике атна саен бер тел  юкка чыгып, я башкалары тарафыннан йотылып бара. Алар арасында фестивальгә килгән миләтләрнең телләре булмас, дип бик ышанасы килә. Дәүләт-хөкүмәт тарафыннан  бераз ярдәм  дә булса, яшибез әле без барыбыз да.

 “Башка милләтләр рус телен начар белә”, - дигән фикер дә ялган- уйдырма. Без анда төрле телләрдә сөйләшсәк тә, рус телендә аңлаштык һәм “бу тел киләчәктә дә дуслык теле булсын иде” - дип  кабат очрашырга-күрешергә хыялланып, таралыштык.

Йолдыз ШӘРАПОВА.

Казан - Түбән Новгрод  - Зур Болдино - Казан.

 

      

Җомга, 26 Октябрь 2018 11:09

«Чехов көзе - 2018»

 26-29 октябрьдә Ялтада «Чехов көзе – 2018» IX Халыкара әдәбият фестивале уза. Фестивальдә Татарстаннан   драматург, Татарстан Республикасы Язучылар берлеге рәисе Данил Салихов һәм шагыйрь,  Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Ркаил Зәйдулла катнаша.

 

 

Сентябрь җитсә, кыбырсый баш­лыйм. Якташларым быел Татар әдәбияты һәм сәнгате көннәрен кайвакыттарак уздырыр, читтә, эш сәфәрен­дә калмаммы, һавалар аяз торырмы, дип борчылам. Шөкер, айның соңгы көннә­рендә кояш си­рәк күренсә дә, каләм әһелләренең мөслим­леләр белән күрешеп сөй­лә­шүләре быел да ихлас, эшлекле булды. Анда Казан, Чаллы, Түбән Кама һәм Әлмәт шәһәрләреннән килгән һәм бүген Мөслим җирендә яшәп иҗат итүче егермедән артык әдип катнашты. 

 
Әүвәл әхлак бозыла

 

Ел да әдәбият көннәренең төп чарасы – язучылар катнашында ”түгәрәк өстәл” үткәрү була иде. Быел да шулай уйлаганнар. Ни кызганыч, быел да, әдипләр күбрәк сөй­ләп, укытучыларга, мәдәният хез­мәт­кәрләренә тәкъдим­нә­рен җит­ке­рер­гә вакыт калмады. Күрәсең, алып баручының ”кызып киткән”­нәрне туктатырга, регламентны сак­лагыз, тәкъдимнәре­гезне генә әй­тегез, дияргә кыюлыгы җитмәде. Бу юлы оештыручылар ”Татар теле һәм әхлак” дигән теманы үзәккә куй­ган иде (дөрес, тора-бара кысалар киңәйде). Алып баручы: ”Әүвәл әхлак бозыла, аннан дин бетә, тора-бара халык үзе дә югала, дигән Гаяз Исхакый. Әхлак төшен­чә­се түбән тәгәрәгән вакытта хал­кы­бызның телен, гореф-га­дәт­лә­рен ничек сак­ларга?” – дип мәсьә­­ләне кабыргасы белән куйды. Шундук мисал итеп, кайберәүләр интим күренеш­ләр­не тасвирлауга бик зур урын би­рә, дип язучыларга дәгъва белдерде.

 

– Әдәбиятта тыелган тема юк. Хикмәт шунда: кайсы язучы ничек тасвирлый бит. Хәзер, бу ярый, теге ярамый, дип торсак, күп нәрсәне сызып атарга тиеш булабыз. Безгә кадәр дә натурализм белән шөгыль­ләнгәннәр. Кеше ашаучылар, фә­хишәлек турында да язганнар. Мәс­кәү телевидениесенең, Көнба­тыш­н­ың да йогынтысы бардыр. Кайбер телеканаллар көне-төне юрган астын, кемнәрнеңдер уйнаш­тан туганын ”яктырта”. Урыс әдә­биятын карагыз, ”Тын Дон”ны гына укыгыз... Акча заманында хатын-кызны яулап алу өчен нәрсә генә эшләмә­гәннәр?! Хәзер кабат акча хакимлек итә башлады. Акча нәрсә әйтә, шулай бара. Шуңа күрә мин ”Казан утлары” журналында басылган әсәр­ләр өчен оялмыйм, хурланмыйм. Журналыбыз заман белән бергә бара. Дөрес, без килгән кулъязма­ларның мәктәп укучылары укырлык җирләрен генә бастырабыз, – дип, быелгы Тукай премиясе лауреаты, прозаик Камил Кәри­мов бу тән­кыйть белән килешмәвен җит­керде.

 

Язучы Фәүзия Бәйрәмова исә, милли тарихыбызга, узмышыбызга керә башласаң, мәхәббәт, чишен­дерү мәшәкатьләре калмый; дәүлә­тен югалткан халыкларга, дәүләтле чакларын искә төшереп, горурланырлык, гыйбрәт алырлык итеп язарга кирәк; дөрес, минем әсәр­ләр­дә дә мәхәббәт бар, тик мин анда геройларымны җирдә аунатмадым, зөфәф кичәсендә алар аккош булып күккә күтәрелде, әдип символлар табарга тиеш, шуңа күрә язучы да ул, һәр язган җөмләбез өчен Аллаһ каршында җавап бирәсе бар. Шулай да мин бирегә телебезнең язмышы турында сөйләшербез дип килдем, дип сөйләшү темасын киңәйтергә тәкъ­дим итте. ”Әллә нәрсә турында я­з­саң да, укучың бетә икән, әсәрлә­реңнең китапханәдә, архивта гына калу куркынычы бар. Бүген төп мәсьәлә – ничек, нәрсә язасы түгел, тел мәсьәләсе. Бүген фронт сызыгы мәктәпләр аша үтә. Укытучылар, хакимият вәкилләре, милләт язмышы һәрберебезгә бәйле. Әгәр мәктәптә татар халкына, тарихыбызга, әдә­биятыбызга мәхәббәт уята аласыз икән, татар теле һәм әдәбияты укыту өчен бирелгән ике сәгатьтә дә күп мәгълүмат бирергә мөмкин. Гаиләдә татарча сөйләшеп кенә милли мәдәниятне, милли рухны саклап калып булмый, аның нигезен мәктәптә генә бирергә мөмкин”, – дип, татар мәктәпләрен, миллилегебезне сакларга, бер-беребезгә каты кагылмаска чакырды ул. 

 

Киләчәктә татарча әдәби әсәр­ләр язучылар булырмы дигәннән. Чаллы язучылар оешмасы рәисе, ”Көмеш кыңгырау” газетасы баш мөхәррире Факил Сафин бу җә­һәттән: ”Хәзер мәктәптә әдәби иҗат түгәрәкләре оештырган өчен акча түләнми, берәүнең дә бушка эшлисе килми. Моннан ун ел элек, ”Көмеш кыңгырау” газетасына эш­кә килгәндә, укучы балалардан хикәяләр, повестьлар, романнар килә иде. Без алардан өзекләр бас­тыра, шул укучыларны үзебезгә чакыра, мәктәпләренә бара идек. Хәзер балалардан бернәрсә килми дип әйтергә була. Татарстанда өч мең мәктәп бар. Бүген шуларның нибары 7-8еннән иҗат эше килә. Болай дәвам итсә, безгә алмаш булмаячак”, – дип бик тә күңелсез нә­тиҗәгә килүен сөйләде. Бу җәһәттә шагыйрь Газинур Морат: ”Без гомер буе ”Ялкын” журналын, ”Сабантуй” газетасын әдәби әсәрләр – шигырь-хикәяләр басылганы өчен көтеп алдык һәм укыдык. Бүген аларда әдәби әсәрләр басылмый диярлек. Мондый хәл чиновник­ларыбызның җавапсыз адымы аркасында булды”, – дип өстәде.

 

– Тел буенча мөшкел хәлгә төшүебезнең төрле сәбәпләре бардыр. Һәрхәлдә, моның бер сәбәбе – Татар иҗтимагый үзәгенең бүгенге хәле. Аларны ничек тә таркатырга тырыштылар, биналарыннан куып чыгардылар. Заманында без Мөс­лимдә ТИҮ бүлеген ачып ниләр генә эшләмәдек. Чаллы ТИҮе нинди актив иде! Шартнамәгә кул куелмаган очракта шул оешма күтәрелеп чыгарга тиеш булгандыр. Тик булмады. Димәк, үзебезне үзебез суйдык. Ул бит безнең милләт сакчысы иде, – дип аны район җирлегендә кабат оештырырга, туган телебезне сак­лау, милли үзаңыбызны уяту өчен ата-аналар белән эшләүне арттырырга, киңәйтергә, тел-әдәбиятны укыту методикасын гадиләште­рергә, дәресләрне мөмкин кадәр кызыклы итеп уздырырга тәкъдим итте үз чиратында Мөслимнең тере классигы Фоат Садриев.Татар мәктәбе дигәннән. ”Тү­гәрәк өстәл” эшендә катнашкан район башлыгы Рамил Муллинның: ”Ничек бүген физиканы татарча укытасың? Бүген физиканы татарча укытучылар әзерләнми. Инде хәзер әдәбиятыбызның матурлыгын аң­лата алырлык укытучылар да бетеп бара”, – дип чаң сугуы да урынлы, билгеле. Менә бит үз вакытында озак уйлап тормыйча Казан дәүләт педагогия институтын бетерү-кушу нинди нәтиҗәгә китерде. Хәзер байтак кына мәктәп­ләребез төгәл фәннәрне, бигрәк тә математика, физиканы татарча укытучы бел­геч­ләр таба алмый аптырый. ”Түгәрәк өстәл”дән соң бер укытучының яныма килеп зарлануы да истә калды. Мәктәп эшчән­леген тикшерергә килгән прокуратура хезмәткәре: ”Стенада ”татар” дигән сүз кычкырып тормаска тиеш. Нигә стенага гарәп хәрефләре белән язылган күрсәтмә материал элдегез?” – дип кисәтү ясаган икән. ”Шул чакта, Тукай шигыре бит бу, ул бит гарәп хәрефләрендә язган, дип әйтергә башым җитмәде”, – дип авыр сулады ул. 

 

Кайсы телдә пупалыйсыз?

 

Телебез, милләтебез язмышы турында сөйләшү кичен Зифа Басыйрова исемендәге район мәдә­ният йортында уздырылган әдә­бият һәм сәнгать кичәсендә дә, икенче көнне район үзәге мәк­тәпләрендә оештырылган укучы балалар белән очрашуларда да дәвам итте. Әйтик, кичә барышында сәхнә түреннән шагыйрә һәм журналист Шәмсия Җиһангирова залдагы әби-бабайларга: ”Оныкларыгыз белән кайсы телдә пупалыйсыз?” – дип мөрәҗәгать итте. Ни кызганыч, ”урысча” дип җавап кайтаручылар да аз булмады. 

 

– Көнбатыш илләрендә ”туган тел компетенциясе” дигән төшенчә бар. Әгәр укучы бала мәктәпне тәмамлаганда туган телендә укый-яза белми икән, аңа урта белем алуы турында өлгергәнлек аттестациясе бирелми. Ни кызганыч, илебез белем бирү системасында Болония кагыйдәләрен кабул итсә дә, бу таләп бездә урыс теленә генә карый. Әмма Көнбатыш илләрендә туган телебездә яза белмәвегезне белсәләр, сезгә икенче сортлы кеше итеп караячаклар, – дип кисәтте, үгетләде балаларны шагыйрь Зиннур Мансуров, гимназиядә очрашу вакытында. Язучы Нәбирә Гыйматдинова исә, күке ни өчен үз йомыркасын башка кошларның оясына сала, дип балаларны аптырашта калдырды. ”Күкене юкка гаеплиләр. Утырып бала чыгару өчен, аның тән температурасы җитми. Мондый фактларны белү өчен, мәктәптән тыш та белем алудан туктамагыз”, – дип китапханәләргә ешрак барырга, күбрәк китап укырга өндәде ул. Минем үземнән, язу өчен теманы ничек табасыз, дип кызыксынды гимназистлар. ”Тема аяк астында ята. Игътибарлы, кызыксынучан булырга гына кирәк. Әйтик, Казандагы Иске татар зиратына барасың, капка өстендә ат башы хәтле хәрефләр белән ”Улгәннәрнең кадерен бел...” дип язганнар. Күпме кеше күргән. Игътибар итүче юк: ”үлгәннәрнең” дип язылырга, беренче хәреф ”у” түгел, ”ү” булырга тиеш. Шуны тән­кыйтьләп чык”, – рәвешендәрәк берничә хилафлыкны бәян итәргә туры килде аларга. Сүз уңаеннан, әлеге хата әле дә төзәтелмәгән.

 

Без үз чиратыбызда укучылардан, сездә әдәби иҗат белән шө­гыльләнә, яза-сыза торганнар бармы соң, дип кызыксындык. Хәзер әллә ни актив каләм тибрәтүчеләр булмаса да, быел гимназияне тәмамлап киткән Метрәй авылы кызы Илүзә Кашапова Казанда укучы балалар арасында уздырыла торган ”Ак җилкән” хикәяләр конкурсында ике тапкыр, ”Илһам” конкурсында дүрт мәртәбә беренчелекне яулаган икән. Тик менә ул, остазлары көткәнчә, КФУның филология институтына түгел, Чаллыга, менеджментлык белгечлеге буенча укырга кергән. Бер караганда, каләм хакы белән генә тамак туйдыруы кыен бу вакытта заманчыл һөнәр алуы да яхшы. Күңелендә илһам уты сүнмәсә, язучылык дәрте борчып торса, әдәбиятта үзен күрсәтми калмас әле Илүзә!

 

Кояшлы Ык

 

Чәчкеч, тырма кебек авыл ху­җалыгы машиналарының яңа төр­ләрен җитештерүче ”Агромастер” ширкәте, ”Кояшлы Ык” паркы – Мөслимнең бренды, визит карточкасы хәзер. Бу юлы да каләм әһел­ләре Көнбатыш бакча-парк­ларын хәтерләтүче, ял итәргә уңай­лы булган ямьле Ык буен гизеп, ”Агромастер” ширкәтендәге авыл хуҗалыгы коралларын күреп хозурланды. Әле биредәге осталар яңа төр трактор, комбайн чыгару хыялы белән янып йөри. ”Ул комбайннарга исем бирергә кирәк булачак. Әйтик, ”Муслимагро” дип, атамагызда ”Мөслим” сүзен куллансагыз, бик тә урынлы булыр, шулай кулланылышка керер иде. Район исеме булгач, сезне гаепләргә бе­рәү дә җөрьәт итмәс. Ык буйларыгызны кемгә дә күрсәтеп мактанырга була. Районны этнотуризм маршрутына кертеп булмасмы?” – дигән тәкъ­дим­н­әр кертте анда Фәүзия Бәйрә­мова. Әүвәл ширкәттә 220 кеше эшли дисәләр дә, Сармандагы филиалларында тагын йөз кеше мәшгуль икән. ”Нигә читтә ачтыгыз? Үзегездә янә йөз кешегезгә эш урыны булыр иде”, – дип кызыксындык без. ”Югары квалификацияле кадрлар җит­ми бит”, – дип җаваплады осталар. Мөслим егетләрен укытырга җибә­реп, кирәкле белгечләр­не әзерләр­гә уйламыйсызмы дип сорамакчы идек тә, ширкәт җитәк­чесе Илгиз Исламов ялда булып чыкты.

 
Йомгак урынына

 

Сәет урманнарын җырга керт­кән шагыйрь Зөлфәтнең, авылда яшәп иҗат итүче мәшһүр язучыбыз Фоат Садриевның йорт диварларына бу нигездә талантлы әдиплә­ребез гомер итүе турында истәлек­ле элмә такта ачу тантаналары, прозаик Флүс Латыйфиның, шагыйрь Харрас Әюпнең каберләренә чәчәк салулар да – Татар әдәбияты һәм сәнгате көннәренең якты сәхи­фәләре булып истә калды.

 

Сабакташым Газинур Морат Казанга китеп барышлый, язмаңа, җанга якын ерак Мөслим, дип исем куя аласың дип тәкъдим иткән иде. Туган ягымны ошаткан, димәк. Шулай да сабакташымнан ишеткән икенче бер гыйбарә урынлырак булыр. Сәфәр барышында, телебез­нең киләчәге хакында сүз чыккач, Мөдәррис Әгъләмовның, һәр кеше­нең ак максаты, төп максаты булырга тиеш, дигән гыйбарәсен берничә тапкыр искә төшерде ул. Әйе, һәр кешенең, һәр халыкның ак максаты, төп максаты булырга тиеш. Як­таш­ларымның авылларны гөлбак­чага әйләндерергә, көнкү­реш шарт­ларын яхшыртырга тырышулары – күркәм эш. Шул ук вакытта туган телебезне кайгырту мөслим­леләрнең ак максаты булырга тиеш. Минемчә, моны тормышка ашыру­ның бер юлы – район үзәгендәге өч мәктәпнең һичьюгы берсен татар мәктәбенә әйләндерү.

(Рәшит Минһаю. “Ватаным Татарстан”,   /№ 149, 12.10.2018/)

 

Җомга, 12 Октябрь 2018 19:52

Халкыбызга кирәк хезмәт

   

 

“Тарабар” теленә (татар һәм төрки телләрне шулай атаучылар бар) 10-15, хәтта 20-30 мең  яшь  булуына ышанасызмы? Юкмыни? Татар теле дөньядагы  иң  борынгы  телләрнең  берсе булуын  башыгызга  да китерә алмыйсызмы?! Юкка. Нурихан ага Фәттах  бер сәбәпсез  “аллалар һәм фиргәвеннәр теле”  дип атагандыр  дисезме?

“Дөнья  төрки-татар телендә  сөйләшә! Дөнья төрки-татар теле белән яши!” Фәлсәфәче язучы Рафис Сәлимҗановның бу сүзләренә дә сарказм белән  карарсыз кебек. Шулай  булмаса,  татар юлдан яки коридордан  барганда, күкрәк киереп барыр иде ул, кырыйлатып кына йөрмәс иде... Монысы Гомәр Даутов сүзләрен бераз  үзгәртебрәк әйтүем.

“Татар  теле юкка чыгачакмы? Көтә-көтә  көтек булырсыз! Һәрхәлдә, Россиядә ул рус теле белән бер көндә, берүк сәгатьтә, берүк минутта  юкка чыгачак, чөнки рус телендә төрки-татар сүзләренең катламы бихисап зур”. Рафис Сәлимҗанов фикере бу. (Рус  телендә  язылган “Великий язык  тюрков” китабындагы фикерне шулай  үз белдегем белән тәрҗемә  итәргә җөрьәт иттем). Менә  шулай!

Рафис Сәлимҗановның  Чаллы үзәк  китапханәсендә  үткән “Великий язык  тюрков” китабын  тәкъдим  итүгә багышланган  кичә үзенең җанлылыгы, күтәрелгән  гипотеза-фикерләрнең  бер үк вакытта кызыксыну да, бәхәс тә  уятуы белән истә  калды. Бу  гаҗәп тә түгел:  беренчедән, жанры ягыннан  ул сатирик повесть-эссе дип аталса, икенчедән, тел, фәлсәфә, тарих, юмор, поэзия, сатираны үз эченә алган катлаулы мәсьәләләрне  күтәрә.

Әлбәттә, урынлы сорау да туа:  татар-төрки телләр язмышына, аларның  башка телләргә, беренче чиратта, рус теленә  тәэсире турында язылган икән, нигә әле ул  татар телендә язылмаган? Кичәне алып баручы Роза Хәмидуллина биргән (башкалар уйлаган)  сорауга автор “бу китапны башка телдә язып булмый иде;  рус телле укучыларга да барып җитсен дигән  теләк белән, русча язарга туры килде” дип җавап кайтарды. Бу китапның, беренче чиратта, милли горурлыкларын югалта  башлаган, төрле сәбәпләр аркасында  “рус телле”гә әйләнгән  татарларга, тагын да мөһимрәге,  шовинизмга авышырга бик хирыс “дәүләт тотучы” милләт вәкилләренә барып ирешүе мөһим. Ә безгә  тылмач кирәкми. (Шулай да,  китап татар  телендә  дә басылсын иде дигән уй бар).

Китап – аны укучылар  арасында да, укый башлаганнар арасында да,   әлегә  укымаучылар  арасында да кызыксыну уяткан. Бирегә  килүче язучылар, тел галимнәрен тыңлагач, мөгаллимнәрнең  фикерләрен  ишеткәч, шундый фикер туа. Чыгыш ясаучыларның  күбесе аны язучының  зур уңышы буларак бәяләде.

Рафис Сәлимҗанов  үзе “хәзерге заман – әдәбият заманы  түгел; хәзер  татар әдәбияты да,  рус әдәбияты да, дөнья  әдәбияты да юк. Аның урынын  кино,  эстрада,  телефон  алды” дисә  дә, шул ук кино, спорт һ.б.лар бирә алмаганны  фәлсәфи нигезгә  корылган әдәбият бирергә тиеш дигән  фикере белән югары таләпләрен җиткергән иде. Язучылар  берлегенең Чаллы  бүлеге  җитәкчесе Факил  Сафин аның  нәкъ  менә  шул  көчле аналитик һәм фәлсәфи фикерләү остасы  булуына басым ясады. “Дөньяда  иң  серле нәрсә  – тел. Һәрбер сүзнең чын асыл мәгънәсен белсәк,  кешелек тарихын да белер идек.Үзара  багланышлар турында күбрәк белү халыклар арасында дуслык, татулыкка  хезмәт итәргә тиеш. “Чаплашка теле” дип әйткән кеше бу китапны укыган булса, рус теленә  кергән  төрки сүзләрнең никадәр  күплеген белсә, болай димәс иде. Юкка гына  “Эхо Москвы”  радиосында татарча тапшыруларның  иң  беренчесе телләрнең  этимологиясенә багышланмаган  иде.Тел турында, әдәбият турында сөйләшкәндә, гомумән, бик  сак булырга  кирәк”. Язучының “китапка тел белгечләре игътибар итсә, үзара  уңай багланышларны  күрсәтү  мөмкинлеге  биргән табышларны  күтәреп  алсалар, никадәр әһәмиятле эш булыр иде” дигән  фикере белән дә килешми  мөмкин  түгел.

 “Бүгенге  көндә  телебезне  яклап әйтелгән  һәр  сүз алтын  бәясенә  тора”, – диде Нәсим Сәхапов та.”Тюркские  корни этрусского  и итальянского  языков” дигән  китабы  белән  язучы шулай ук төрки телләрнең тирән тамырларын  барлый. Биредә дә килешми  мөмкин  түгел: чынлап та, безнең  тел тиешенчә  өйрәнелмәгән шул. Кайда гына  табылмый төрки  тамырлы сүзләр! Америка кабиләләре арасында да бар безнең кардәшләр.

Кичәдә чыгыш ясаган филология  фәннәре  докторы,  профессор Әнвәр  Шәрипов китап  тудырган  каршылыклы  фикерләргә  тукталды, китаптагы  кайбер  табышларны, бәхәсле урыннарны күрсәтеп узды.   “Өстәл  китабы  дәрәҗәсендә” дигән бәясен бирде.

КФУ ның Алабуга институты татар филологиясе кафедрасы мөдире, филология фәннәре кандидаты, доцент,  үткен  телле  тәнкыйтьче  Гомәр Даутов  “китап уйларга, үзең  белән  бәхәсләшергә  мәҗбүр итә – шунысы  иң  мөһиме”, дип билгеләп  үтте. ”Бу китап минем күңелдә бер сорау тудырды. Мурад Аджи «Полынь половецкого  поля”ны язды. Кызыкмы? Кызык. Горурлык уятамы? Уята. Алтын Урда, Казан ханлыгы нинди көчле дәүләтләр  булган.Татар телен  карагыз: нинди камил,  борынгы тел. Ләкин күңелдә  сорау туа: алайса ник  җиңелгәнбез? Ник бүген без, югары цивилизацияле, югары мәдәнияткә  ия, мунчалы (Бу бик зур мәдәни күренеш!Атна  саен  мунча керү бары татарда гына) халык, югалып барабыз? Шул  сорау  миңа тынгы бирми иде, бу  китапны укыгач,  тагын да көчәйде. Нигә  үзебезнең  татар белгечләренең,  татар язучыларының балалары русча сөйли?” Гомәр Даутов тел  белән менталитет  бәйләнешләренә тукталды.  Чынлап та,  артык меркантиль,  “җир кешеләре”нә  әйләнеп  бетмәдекме? Рухи кыйммәтләрне саклау өчен, бәлки, җирдән  башны  күтәреп карау да кирәктер. Үткәнеңне өйрәнергә, киләчәгеңне күзалларга  кирәктер. “Төркиләрнең бөек  теле”н  ваклау, очсызлау – лаеклы варислар  эше түгел.

Гомере  буе милли  проблемалар турында  әрнеп язган Айдар Хәлим “бу китап күптән  кирәк иде”, диде. Соңарган  сүзнең  кыйммәте  булмаган  кебек, “Великий язык  тюрков”  хезмәте дә элегрәк басылган булса, әһәмияте тагын да зуррак булган булыр иде. 90 нчы  елларда,  тел белән бәйле вәзгыять уңай чакта, китап милли горурлыкны уятуда үзеннән  тагын да зуррак өлеш керткән  булыр иде дигән уйларга этәрә.

Кичәдә  чыгыш  ясаучылар  мондый рухтагы  китапның  кулланылыш даирәсен  киңәйтү турында да сөйләделәр. Укытучылар  өчен  конференция  форматы турында да әйтелде. Филология фәннәре кандидаты Лилия Галитзуллина: “Бу  китапны укытучылар укырга тиеш,  алар үткәргән һәр дәрес  шаккаттыру эффекты белән булырга тиеш”, – дигән теләкләрен  җиткерде.

“Китапны  язмыйча булдыра алмадым. Өч ел яздым. Мондый  тел  дөньяда  юк. Моннан 12 мең ел элек төрки  кабиләләрнең Беринг бугазы  аша Америкага күчүләре  дәлилләнгән. Хәзерге заманда  гаплогруппалар билгеле, күп халыклар  үзләренең  борынгырак булуын  дәлилләргә тырыша.  “Мир  был пантюркистичен”. Дөнья шулай  яралган”, – диде  Рафис Сәлимҗанов.

Татар  тарихында, мәдәниятендә  ак һәм  кара таплар булып калган нәрсәләр  (күренешләр, сүзләр, шәхесләр һ.б.) бихисап. Халкын яраткан шәхесләр генә  аларны барлый,  ачыклый, күзебезне ача. Рәхмәт  аларга.

 

Лилия Фәттахова

 

 

Ульяновск әлкәсендә 10-12 октябрьдә татар мәгарифе көннәре узды.Чарада Татарстан Язучылар берлегенең әдәби консультанты, шагыйрь Марат Закир катнашты.

Уважаемые писатели, кадерле язучыларыбыз!

 

В настоящее время завершаются ремонтно-восстановительные работы в особняке на Островского, 15 (бывший музей Ш. Камала), где совсем скоро расположится Дом Татарской книги с мемориальной квартирой Шарифа Камала. На первом этаже разместится книжный магазин Татарского книжного издательства, на втором - мемориальные комнаты Ш. Камала, экспозиция, посвящённая истории Татарской книги, Библиотека.

 

14-16 октября в здании Национального музея с 10 до 17.00 состоятся дни дарения для будущего музея. 

 

Большая просьба принести свои (и не только свои, вообще любые) книги на татарском, русском, других языках, а также прочие предметы, так или иначе связанные с литературным процессом в республике. Очень ждём!

 

Справки по телефону 292-32-18, пресс-Служба Национального музея РТ. 

 

2018 елның 14-16 октябрендә Татар китабы йорты һәм Шәриф Камал мемориаль музей-фатиры төзелү уңаеннан Татарстан Республикасы Милли музеенда бүләк итү көннәре үткәрелә. 

Музей хезмәткәрләре татар китабы белән бәйле булган һәр әйберне кабул итеп алырга әзер: татар телендәге китаплар (әдәби, техник, уку басмалары) һәм башка телләргә тәрҗемәләре; авторлар һәм нәшер итүчеләрнең шәхси әйберләре (кулъязмалар, иллюстрацияләр – бик тә мөһим); татар шрифты белән язу машинкалары (гарәп графикасы, яңалиф, кириллицей); полиграфик инструментлар (литерлар, пластиналар һ.б.). 

Беренче һәм дөньяда бердәнбер Татар китабы йорты һәм Шәриф Камал мемориаль музей-фатиры (Татарстан Республикасы Милли музее филиалы) берничә айдан үз ишекләрен ачарга әзерләнә. Хәзерге вакытта Остров урамы, 15 нче йорт адресы буенча урнашкан музей бинасында ремонт-төзекләндерү эшләре тәмамланып килә. 

1920-1940 нчы елларда биредә татар әдәбияты классигы Шәриф Камал яшәгән, аның фатиры татар зыялыларын үзенә җәлеп итү үзәге булган. Язучы үзе исән вакыттагы мемориаль мохит тулысынча торгызыла. Ә калган бүлмәләрне борынгы заманнардан алып бүгенге көнгә кадәр Татар китабы тарихына багышланган экспозиция алып торачак. 
Экспозициядән тыш, биредә, китапханә, медиа үзәк, иҗади очрашулар үткәрү өчен зал, зур китап кибете булачак. Анда төрле нәшриятларның китапларын сатып алырга мөмкин булачак. 

Бүләк итү көннәре Татарстан Республикасы Милли музеенда 2018 елның 14нән алып 16 октябрьгә кадәр сәгать 10.00 нан 17.00 гә кадәр уза. Безнең адрес: Кремль ур., 2 нче йорт. 

ТР Милли музееның матбугат үзәге: +7(843) 292-32-18 
Белешмәләр өчен телефон: +7(843) 292-89-84, 89172395256

 

С уважением, Альбина Абсалямова, Нурия Мифтахутдинова

 

30 сентябрь – Халыкара тәрҗемәчеләр көне. Шул уңайдан, 28 нче сентябрь көнне Габдулла Тукай исемендәге Татаристика һәм тюркология югары мәктәбе студентлары Татарстан Язучылар берлеге рәисе урынбасары, танылган шагыйрь, популяр җырлар авторы, тәрҗемәче Рәмис Аймәт белән очрашты.

Р.Аймәт студентларга хәзерге көндә татар теленнән рус теленә, рус теленнән татар теленә тәрҗемә өлкәсендәге казанышлар һәм проблемалар турында сөйләде. Соңгы елларда төрки халыкларның үзара тыгыз аралашып яшәүләре нәтиҗәсе буларак басылып чыккан тәрҗемә әдәби әсәрләрнең артуы хакында да мәгълүматлар китерде.

Татарстан Язучылар берлеге рәисе урынбасары берлекнең тәрҗемә өлкәсендә мөмкин кадәр актив эшләргә тырышуын, яшь иҗатчыларга игътибар зур булуын әйтеп узды. Фикерләрен дәлилләп, «Яңа дәвер татар шигърияте» онтологиясенә 22 яшь татар шагыйренең әсәрләре керүен, аларның рус теленә дә тәрҗемә ителүен хәбәр итте. Әлеге эштә 12 күренекле рус шагыйре катнашкан. «Бу шигырьләрнең сәнгати ягын сыйфатлырак итте», – диде Р.Аймәт.

Үзе дә тәрҗемә өлкәсендә каләм сынаган шагыйрь эш тәҗрибәсе белән уртаклашты, шигъри тәрҗемәнең үзенчәлекләренә басым ясады. Сүз уңаеннан, быел ул Орхан Вәли Каныкның төрек телендәге шигырьләрен китап итеп чыгарган. «Сезнең өчен» дип аталган әлеге тәрҗемә җыентыктан Р.Аймәт берничә шигырьне төрек һәм татар телендә укып күрсәтте. Аның фикеренчә, тәрҗемәчелек эшчәнлегендә иң мөһиме – автор булып яшәү, аның фикерләрен, тормышка карашын исәпкә алып эш итү. Тәрҗемәче-шагыйрьнең үз стилендә генә тәрҗемә итүе уңышлы түгел, ул авторның стилен дә саклап калырга тиеш дип искәртте Рәмис әфәнде. Башка халыкларның да, аерым алганда рус шагыйрьләренең дә әсәрләрен татарча яңгыраткан кеше буларак, Рәмис Аймәт укытучыларга һәм студентларга берничә тәрҗемә шигырь укыды, үз әсәрләрен сөйләде.

Рамис Аймәтнең үз иҗаты да башка телләргә тәрҗемә ителгән: 2016 елда рус телендә «Свобода в неволе» җыентыгы дөнья күрә; 2018 елда төрек телендә «Тоткындагы ирек» исемендәге китабы басыла.

Булачак тәрҗемәчеләргә киңәшләр, шигъри әсәрләрне уку белән үрелеп барган очрашуда төп игътибар тәрҗемәгә бирелде. Шагыйрьнең һөнәри тәҗрибәсе студентларны укуга илһамландыргандыр, дип өметләнеп калабыз.

Мәгълүмат чыганагы – А. Сәлахова, Р. Нурмөхәммәтова, Г. Мөгътәсимова

 

“Үз сүзе бар иде!”

 

26 нчы сентябрьдә Чаллының үзәк китапханәсендә язучы, журналист Ирек Диндаровны  искә алу кичәсе узды. Быел аңа 65 яшь тулган булыр иде.

Тынгысыз  каләм иясе Ирек Диндаров үзгәртеп коруның иң шанлы туксанынчы елларында Татарстан радиосының Чаллы бүлеге җитәкчесе дә, матбугат үзәген оештыручы да була.”Ул гел халык арасында иде,  вакыйгаларның  кайнап торган үзәгеннән бер минут та кичекмичә хәбәрләр яудырып, халкыбызның милли үзаңы  үсешенә бәяләп бетергесез өлеш  керткән фидакяр зат” ди  аның  турында Татарстан Язучылар берлегенең Чаллы бүлеге җитәкчесе Факил Сафин.

Әдәби эшчәнлеген исә Ирек Диндаров нәсерләр язудан башлый. Шуңа да әдәбият музее җитәкчесе Роза Хәмидуллина кичәне аның нәсерләре белән башлап җибәрде. Татар әдәбиятында сирәк күренеш булган нәсерләрдә “тыйнак моң, үтемле сөйләм, эчке киеренкелек, кайнар хис-тәэссорат” (Ф.Сафин) тойгандыр бирегә килүче китапханәчеләр, укытучылар, мәктәп укучылары  һәм студентлар.

Кичәдә Чаллыда яшәп иҗат итүче шагыйрьләр Галиәхмәт Шаһи, Рәшит Бәшәр, Зөләйха Минһаҗева, Сирень Якупова, проза осталары Айгөл Әхмәтгалиева, Рәфис Сәлимҗановлар  да бар иде. Аларның күңелләрендә язучы турында матур истәлек-хатирәләр сакланган.Тырыш, эшлекле, итагатьле, тәрбияле, серле, хисле, ихлас... Шәхес буларак шундый сыйфатларын искә алсалар, язучы буларак,  әдәби ниятләре, иҗади планнарының  бик күбесе тормышка ашмый калуына көрсенделәр:  “өлгермәде”. ”Әбләев хикмәтләре”, “Төркиягә  сәяхәт”, “Йолдыз  җиле”, Соңгы әманәт”. Ярты юлда өзелеп калган “Мәйдан”  повесте...

Рәшит Бәшәр аның “Әбләев хикмәтләре”нә аерым тукталды.Ул кулъязма көе укыганда ук “бу әйбәт әйбер” дигән  хикәяләрне Шәүкәт Галиевның да югары бәяләвен  искә төшерде. Үзара аралашырга ипле, киң эрудицияле каләмдәш буларак бәяләде Рәшит ага Ирек Диндаровны.  “Язучы һәр  яңалыктан  хәбәрдар  булырга тиеш. Татар язучысын  гына укып, үз  кысаңда гына бикләнеп, әллә кая  китеп булмый. Дөнья әдәбиятын, андагы процессларны  да өйрәнергә  кирәк. Шунсыз  оригиналь  әйбер бирә алмыйсың әдәбиятка. Яңалык алып килгән язучылар  гына  әдәбият тарихында  кала. Без шул хакта сөйләшә, бәхәсләшә идек” дип искә алды ул. 90нчы еллардагы әдәби-сәяси эшчәнлек турында сүз кузгатып, халыкның һәр чыккан газета-журналны, китапны ябырылып укуы, иҗтимагый активлык һәм бүгенге вәзгыять турында да сөйләде. Кешеләрнең  ваемсыз, битарафка әйләнүенә ачынуын  белдерде. Бирегә  килүчеләр татар  матбугаты  белән кызыксыналардыр, китаплар укыйлардыр дигән ышаныч-теләген дә җиткерде. Әлбәттә, мондый борчылу урынсыз түгел. 90 нчы елларда  “кайнап” торган Чаллы  турында сөйләгәндә, югалтуларның күплеге сискәндереп җибәрә.

Ирекнең группадашы булган Рәфис Сәлимҗанов  КДУда укыган чорда татарның зур  шәхесләреннән гыйлем эстәү, аларның  фикерләрен тыңлауның  киләчәк тормышлары  өчен әһәмиятле булуын ассызыклады. Сәхнә түренә күтәрелгән Зөләйха Минһаҗева (“Тыңлагыз, Чаллы сөйли!” дип беренче тапкыр эфирга чыккан тавыш – аныкы) Ирек Диндаров белән  радиода эшләгән чорын  искә алды. 49 яшендә  бакыйлыкка  күчкән  дусты турында сөйләгәндә,  ул яшьләргә  мөрәҗәгать итеп: ”Әле гомер алда, әле өлгерермен” дигән  сүзне онытыгыз. Күңелегезгә  килгәнне  бүген языгыз, бүген укыгыз. Тормыш ул – менә бүген: бүген без аралашабыз, бүген якыннарыңның  кадерен  белергә  кирәк, дөньяны бүген танып калырга кирәк” дигән  сүзләрен җиткерде. Хак  сүзләр.Талантлы шәхесләрнең гомере көтмәгәндә өзелгәндә, аеруча көчле тәэсир итә торган  сүзләр.

Ирек Диндаров  исеме әдәбиятта лаеклы урын алырга тиеш. Аның милләте каршындагы хезмәте дә бәяләп бетергесез. “Ирек Диндаровның китапларын укыганда, башкаларда булмаган яңалык ачарсыз, яңа нур алырсыз. Аның үз сүзе бар иде!” – диде Зөләйха Минһаҗева. “Үз  сүзе бар иде!" Халкыбызның  киләчәген дә үз сүзе булган шәхесләр, лаеклы элгәреләрне онытмаган яшь  буын билгели түгелме?.. Ирек Диндаров кебек талантлы каләм ияләре тудырган  әдәби мирасның  кадерләнүе, зурлануы, иң беренче чиратта, исәннәр  өчен кирәк.

 

 

 

 

Лилия Фәттахова,

Чаллы

 

 

 

 

 

 

 

 

24 сентябрьдәшагыйрә, публицист, популяр җырлар авторы Фәүзия Солтанга 60 яшь тулуга багышланган «Көзге шәфәкъ» исемле  әдәби – музыкаль кичә белән Язучылар берлегенең Габдулла Тукай исемендәге клубы сезонын ачты.

Кичәдә юбилярның әсәрләре, аның шигырьләренә язылган җырлар яңгырады. Фәүзия Солтаннны тәбрикләү сүзе белән Язучылар берлеге рәисе Данил Салихов чыгыш ясады, юбилярга берлек исеменнән «Рәхмәт хаты» тапшырды. Кичәдә язучылар Ркаил Зәйдулла, Тәлгать Галиуллин, Шәмсия Җиһангирова, җырчылар Зөһрә Сәхәбиева, Азат Тимершәех, Чулпан Зиннәтуллина чыгыш ясады. Юбилярны күренекле якташлары – Г.Камал театры артистлары Равил Шәрәфиев, Хәлим Җәләлевлар котлады. Кичәне  Резедә Сәләхова һәм Илфак Хафизов алып барды.

 

 

 

Страница 1 из 5
Союз писателей РТ