Админ

 

Бездә тик бездә генә.

Быел да кышның кыл уртасында – 15нче гыйнвар көнне Мамадыш районында күренекле татар әдибе Шәйхи Маннурның туган көненә багышланган Шигырь бәйрәме үткәрелде, аның исемендәге премияләрнең яңа лауреатлары игълан ителде.

Туксанынчы елларда, яңгырдан соң чыккан гөмбәләр кебек, күпсанлы әдәби премияләр булдырылган, акчаларын шәһәр һәм район хакимиятләре бирә иде. Аларның күбесе хәзер тарихта гына калды инде. 1982нче елда, Шәйхи аганың үз васыяте буенча булдырылган премияне бирү исә, сәнгатькарь җанлы Мамадыш районы башлыгы Анатолий Ивановның ярдәме белән бүген дә дәвам итә. Һәм без, җирле иҗатчылар, әдәбиятка игътибар һаман югары дәрәҗәдә, дип горурланып әйтә алабыз. Быел да Кышкы шигърият бәйрәменә Казаннан Шәйхи Маннурның мирас комиссиясе рәисе, язучы һәм публицист Шаһинур Мостафин, шагыйрь һәм галим Рифат Җамал; Яр Чаллыдан Язучылар оешмасы җитәкчесе, “Көмеш кыңгырау“ газетасы баш мөхәррире Факил Сафин, “Мәйдан“ журналының баш мөхәррире Фидаил Мәҗитов, бүлек мөхәррире Гайфиулла Газизов, язучылар Мансур Сафин, Роза Хәмидуллина, Рәкить Әбделманов, Рушания Гыйләҗева килгәннәр иде. Кышкы шигъри сабантуй Мамадыштагы һәйкәле янында әдипне искә алу, чәчәкләр салу белән башланып китте. Әдипләрнең мәктәп укучылары, китапханәчеләр, әдәбият сөючеләр белән очрашуы, Шәйхи Маннур исемендәге премиянең быелгы лауреатларын бүләкләү композитор Яруллиннар исемендәге сәнгать мәктәбендә дәвам итте. Яңа лауреатларга Татарстан Язучылар берлеге һәм Мамадыш районы хакимияте дипломнарын район башлыгы Анатолий Иванов белән Шаһинур Мостафин тапшырдылар.

Мамадыш районы традицияләренә, гореф-гадәтләренә һәм исемнәренә багышланган фәнни хезмәте өчен, Г.Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм тарих институты өлкән фәнни хезмәткәре, филология фәннәре кандидаты Гүзәлия Сәйфулла кызы Хаҗиева-Демирбаш; 2015-2016нчы елларда дөнья күргән “Я вам пишу“, Родина моя“, “Счастливое детство“, “Карусель“, ““Радуга“, “Мама“, “Стихи детям“ һәм башка балаларга атап чыгарылган китаплары өчен Юлия Сергеевна Аполонова; “Иң зур бәхет – хезмәттә“, “Туган авылым Акманым“, “Комазан башы – чишмә башы“, “Дүсмәтем – гомер бишегем“, “Чал тарихлы Комазаным“ тарихи-публицистик китаплары өчен Гөлйфинур Зәйнулла кызы Дувалова; яшь буынга патриотик тәрбия бирүгә керткән хезмәтләре өчен туган якны өйрәнү музее коллективы (директоры Светлана Ишпахтина) Шәйхи Маннур исемендәге премиянең быелгы лауреатлары булдылар.

Казан һәм Яр Чаллы кунаклары Шәйхи Маннур турынды истәлекләре белән уртаклаштылар, әдипнең рухына тугры булган өчен район җитәкчелегенә, бу очрашуларны үткәрүдә бик зур көчләрен куйган район үзәк китапханләр системасы хезмәткәрләрен рәхмәтләрен җиткерделәр.

Күңелле очрашулар, шагыйрьнең каберен зират кылганнан соң, Тулбайда үз акчасына салдырган музей-китапхпанәдә дәвам итте.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                       Минневәрис Мингалиев, Мамадыш  

  

 

Сишәмбе, 16 Гыйнвар 2018 16:51

Аяз Гыйләҗевне искә алу

17 гыйнварда Татарстанның халык язучысы, Габдулла Тукай исемендәге  Дәүләт премиясе лауреаты Аяз Гыйләҗевнең тууына 90 ел тула.

Язучыларны, киң җәмәгатьчелек вәкилләрен күренекле язучының каберен зиярат кылырга чакырабыз. Аяз Гыйләҗевне искә алу чарасы иртәгә, 17 гыйнварда, Яңа бистә татар зиратында була. Башлана – 10.00 сәгатьтә.

Кемгә таянырга?

Ел азагында һәрбер өлкәдә нәтиҗә ясала. Язучылар да уңышларын санады, хисап тотты. Әмма олпатлар башта ук санау вакыты түгел, телебезгә һөҗүм барган заманда безгә нишләргә дигән сорауга җавап табарга кирәк, дип кисәтте. Хакимияткә, Бөтендөнья татар конгрессына, Милли шурага ышанычы калмаган каләм әһелләре нинди карарга килде?

Язучының абруе югалмады

Ел нәтиҗәләре чыгарылырга тиешле гади җыелыш корылтайга әйләнде. Бу фикерне җыелышны алып баручы халык шагыйре Равил Фәйзуллин әйтте. Дөрес, баштарак чарага бәйрәм төсмере бирергә тырыштылар. Бәйгеләргә нәтиҗәләр ясалды, мактау кәгазьләре, премияләр тапшырылды. Шулай итеп, Мәдинә Маликовага – Гаяз Исхакый, Госман Гомәргә – Фатих Хөсни, Лирон Хәмидуллинга – Җамал Вәлиди, Рәдиф Сәгъдигә Туфан Миңнуллин исемендәге әдәби премияләр бирелде. Тантаналы өлеш алдыннан мәдәният министры урынбасары Эльвира Камалова, бүген язучыларның роле югары, дип ышандырырга тырышты:

– Бу – республикада иң мөһим вакыйгаларның берсе, дип уйлыйм. Чөнки безнең сораулар бар. Алга таба ничек яшәргә, нәрсә язарга һәм язганнарыбызны кемгә юлларга? Язучыларның ролен бер генә җәмгыятьтә дә түбән төшермәгәннәр. Без моны бик яхшы аңлыйбыз. Мәдәният министрлыгының Берлек белән уртак эшләре шактый. Ел саен уртак чаралар планлаштырыла. Без һәр үтенечкә, тәкъдимнәргә колак салабыз. Авторлар, юбилейларын билгеләп үтүчеләр матди ярдәм дә алдылар. Акча турында сөйләсәк, министрлык бюджетыннан Язучылар берлегенә 16 миллион сумлык ярдәм күрсәтелде. Бу –  шифаханәгә юлламалар, юбилей кичәләре һәм юбилярларга премия һәм башкалар. Ялгыз калган иҗат әһелләрен соңгы юлга озатуны да министрлык үз өстенә ала. Төрле жанрдагы 20 әдәби әсәр өчен  исә 2 миллион сум акча түләнде. Тәрҗемә эшләренә 1,5 миллион сум акча бүлеп бирелде.

Мондый саннардан соң әдәбият галимнәренең прозага, шигърияткә һәм башка тармакларга анализы күпләрнең ачуын чыгарды. Фәүзия Бәйрәмова һәм башкалар хәтта торып чыгып та киттеләр. Соңрак ул, безнең язучылар дөньядан 40-50 елга артта калган икән, мондый колхоз-совхоз җыелышлары беркая да үткәрелми инде, дип белдерде. Дөрес, әлеге анализлардан без ел ачышы булган әсәрләрне белдек. Болар – Вахит Имамовның – “Карабәк”, Фәүзия Бәйрәмованың “Һиҗрәт” романнары.

Санау вакыты түгел

Тел мәсьәләсе һәм милләт язмышы күтәрелгән икенче өлеш башланганда зал яртылаш бушап калган иде инде. Аның каравы, монда чын язучылар калды, диде фикер алышучылар. Рабит Батулла чара башланганчы ук:

– Тел мәсьәләсе безне һәрвакыт борчыды, быел исә ул бигрәк тә куркыныч төсмер алды. Ачыктан-ачык Конституция бозылды. Менә бу аларча демократия дип атала инде. Путин Собчак соравына җавап итеп, мин бит алар файдасына эшлим, диде. Имеш татарлар, русча укыса, югары уку йортларына кергәндә тигез хокуктан файдалана ала. Әйтерсең без университетта укымаган! Бу  –сафсата дип атала. Ягъни үзен-үзе аклау. Ничек инде мең еллык әдәбияты булган халык телсез калырга мөмкин?!

Батулла, әдәбиятта җигелеп эшләгән Айдар Хәлим белән Фәүзия Бәйрәмованы игътибарсыз калдыруга да күз йомарга ярамый, диде. Бу ике олпат әле дә Тукай премиясе ала алмый. Димәк, язучыларга бу мәсьәләдә дә берләшер вакыт җиткән.

Фәүзия Бәйрәмова исә милләтнең башы түмәргә куелган, ә без көне буе шул башка кидерелгән түбәтәйнең ука-чукларын санап утырдык, дип шаккатты:

– Милләт өчен шундый шомлы вакыт, мин киңәшергә дип килдем. Шуңа күрә ул хисапны аптыраганнан гына тыңларга мәҗбүр булдым. Икенчедән, үз хисабым бар, әдәбиятны күзәтеп барам, бөтен жанр буенча күзаллавым бар. Язучы буларак, үземә ел уңышлы булды дип уйлыйм. Чөнки быел “Һиҗрәт” китабын язып бетереп, бастырып та чыгара алдым. Мин аны ун ел өйрәндем, бер ел яздым. Халыкка тәкъдим итеп Төркиядә, Себердә, Түбән Камада, Чаллыда, Әлмәттә зур очрашулар үткәрдем. Әмма бу ел язучылар өчен уңышлы булды дип әйтмәс идем, без бик зур югалтулар алдында торабыз. Безнең буынга татарча укый-яза белә торган укучы җитә әле. Ләкин мәктәпләрдә татар теле ике сәгатькә кала икән, балаларны дөрес язарга өйрәтеп, мең еллык татар әдәбиятын биреп булмаячак. Ике буыннан без татарча укый белә торган татарларны югалтабыз дигән сүз. Безнең бу китапларны укучы булмаячак. Ә инде 120 елдан соң килә торган буын телсез калуларында беренче чиратта безне гаепләячәк. Фәүзия Бәйрәмова, Разил Вәлиевләр буыны безне телсез калдырып китте, телебез өчен көрәшмәде, диячәк.  Шуңа күрә безгә җитди киңәшергә һәм халык белән эшләргә тотынырга кирәк. Халкыбыз нык тора, телне бирми, балаларны татарча укытырга тели һәм татар мәктәпләре ачтыра алабыз икән, аякта кала алабыз. Боларны эшли алмыйбыз икән, юкка чыгабыз. Балаларның җитмеш проценты татар телен сайлаган дип куаныштык, киләсе елда шулай булыр дип кем ышандырып әйтә ала? Әгәр халык белән эшләмәсәк, киләсе елда ул – 50, аннары 20 процентка калырга мөмкин. Без – язучылар монда утырырга түгел, көне-төне халык белән эшләргә тиеш.

Рус телле язучылар да тел мәсьәләсендә борчыла. Салават Юзеев бу мәсьәлә язучыларны нык киеренкелектә тота дигән фикердә:

– Быел бөтен язучы да тел мәсьәләсе турында гына уйланды, шуны гына кайгыртты. Бу – җанны авырттыра, киеренке хәлдә тота торган мәсьәлә. Безгә бүген фәкать шушы мәсьәләне күтәрергә, чыгу юлларын эзләргә кирәк.

Язучылар кайнады ул көнне. Вахит Имамов та хисләрен тыя алмады:

– Җанында аз гына татар рухы булган  кеше татар теле өчен кайгыра. Икенче борчыган мәсьәлә: безне республика итеп калдыралармы, юкмы? Путинның, тимим, дигән сүзенә ышанырга ярамый. Беренче чиратта татар мәктәпләре, татар халкы өчен кайгырам. Чөнки, әгәр дә без сигез ел эчендә, ике халык саны алу арасында ике миллион халыкны югалтканбыз, алар урыслашып беткән икән, безгә моны ничек тә туктатырга кирәк. Җитәкчеләрнең моңа көче җитмәсә, аларны алмаштырырга кирәк. Президент ул – гади җитәкче генә түгел, ул беренче чиратта милләт башлыгы. Язучылар турында... Каләм әһеле милләтен кайгыртмаса, Шиһап Мәрҗани, Галимҗан Ибраһимов, Шамил Усмановлар кебек  милләте өчен янмаса, димәк, Язучылар берлеге үлгән була.  Аларның болай да яртысыннан артыгы йокыда. Челтерәп чишмә ага, гөлләр уяна дип язу туйдырды бит инде. Аны йөз тапкыр, мең тапкыр кабатла, чәчәгең милләткә әйләнә алмый. Милләтне уятырга кирәк. Язучы шуның өчен шундый зур исемне йөртә. Язучы ул һәрвакыт хөкүмәткә оппозициядә тора. Чинушалар язучылар янында йөрмәсен! Алар тирәсендә йөри икән, милләте турында уйласын.

Югалтулар, кызганыч, шактый. Вахит Имамов аларның берничәсен генә атады. Әйтик, Гаяз Исхакыйның Яуширмәдәге музеен төзекләндерүнең бик ансат юлы табылган. Дөресрәге, төзекләндереп мәшәкатьләнеп тормаганнар, ә Чистайга күчерергә булганнар. Бу – Гаяз Исхакыйны биргән авылны юк итү, аны оныту дигән сүз инде. Бездә шәхесләр чыккан авыл мәктәпләренә аларның исемен бирү гадәте бар. Бүген әнә шундый мәктәпләр ябылу алдында. Бу мәктәпләрне барларга һәм “ачык хат”лар язарга сүз куешты язучылар.

Хәлең ничек, милли матбугат?

Үзебездән башларга кирәк. Һәрбер чыгыш әнә шул фикерне алга сөрде. Рәфкат Кәрами өенә газета-журнал алдырмаган язучы нинди язучы инде ул дип, һәрбер язучыны милли матбугатка язылырга өндәде. Без һәрберебез дистәгә якын матбугатка языла, һич югы дусларыбыз, туганнарыбызны язылырга өнди алабыз, диде ул.

Илфак Ибраһимов, биредә утыручылар арасында шактые “Казан утлары”н укымый, дисә, Ләбиб Лерон Язучылар берлегеннән бушка журнал алдыручыларны, үзегез дә селкенегез, дип уятырга тырышты:

 – Бүген матбугат бик авыр хәлдә. Өч-дүрт елдан күбесе ябылырга мөмкин, чөнки электрон матбугатка күчү шаукымы бара. Үзебез матбугатка язылмыйбыз икән, без ничек авыз тутырып кемнедер сүгә алабыз? Сезне журналларга Язучылар берлеге яздыра. Нигә үзебезне яздыргач, без туганнарыбызны, кардәшләребезне яздырмыйбыз?

Яшь буын да бу уңайдан борчыла. Әле җыенга кадәр үк  шагыйрә Йолдыз Миңнуллина матбугат турында мондый фикер белдергән иде:

– Әйе, матбугатсыз да яшәп була, алар язганны теләсә каян укып була. Бушка, билгеле. Әйе, бәлки, сыйфат та, эчтәлек тә, зәвык та аксыйдыр. Тик каян килеп, кемнең ышанычлы иңен, кемгә кирәклеген тоеп, эчтәлеклерәк, кызыклырак, заманчарак булсын соң алар? Укымавыбыз белән аларның укымас хәлгә килүенә без үзебез гаепле түгелме? Без – татар теле, татар әдәбияты, татар матбугаты бетә дип лаф оручылар – аларны яшәтер өчен нәрсә эшлибез? Унышар ел кулына газета-журнал тотып карамаучылар, үз китабыннан кала, китап кибетендә башка укырлык нәрсә тапмаучылар – без – нәрсә эшлибез?
Марат абыйның (Марат Кәбиров) “Китаб”ындагы Даутов кебек (әйе, бу китапны да укымагыз, анда сез бүгенге вәзгыятьне танудан кала берни таба алмассыз) бетүне тизләтүчеләр генә түгелме без? Вәзгыять моңа әзер булмаса, нәрсә эшли алыр иде алар? Һәм без хәзер – аларны, матбугатны, конгрессны, бер-беребезне гаепләп – шулай ук берни эшли алмаячакбыз. Бары бер-беребезгә йөз белән борылып, бер-беребезгә кулдан килгәнчә терәк булып кына, нәрсәдер үзгәртергә мөмкин. Мәсәлән, декабрь беткәнче, татар матбугатына язылып. Курыкмагыз, без язылганнан гына череп баемас алар: бары баш мөхәррирләре җыелышларда баш иеп утырмас, журналистлары 15 мең урынына 17 мең алыр – шул гына. Ләкин алар, без әле кемгәдер кирәк, дип эшли алыр.

Безнең көч – бердәмлектә

Проблемалар шактый. Чаллы язучылары оешмасының, мәсәлән, бүген җыелып киңәшләшер өчен хәтта бүлмәсе дә юк. Ак каладагы оешма җитәкчесе Факил Сафин безне һәр яктан күрмәмешкә салышалар ди:

– Безнең өчен дәрәҗәле исем алу да катлаулы проблемага әйләнә. Чаллыда 40 елдан артык зур язучылар эшли. Аларның берсенә генә дә Тукай премиясе бирелмәгән, халык язучысы исеме дә юк.

Факил Сафинның җан авазын бу юлы ишеттеләрме? Уңай җавап бирәсе килә дә бит... Ләкин ниндидер ярдәм күрсәтә алырлык түрәләр мондый җыелышларга йөрмиләр шул. Бирегә дә шактый соңга калып мәдәният министры урынбасары килде һәм әдәби бүләкләрне тапшыргач, юкка да чыкты. Мондый шартларда үзебезгә көрәшүдән туктамаска, ди язучылар. Шуңа күрә алар әсәрләрендә милли үзаңны үстерү мотивларын көчәйтергә сүз куешты. Мәктәпләрдә укытучылар, әти-әниләр һәм балалар белән эшләргә кирәклеген дә ассызыкладылар. Хәтта эшләү алымнары белән уртаклашучылар да булды. Җыеннарны арттыру, Язучылар берлеген милли үзәккә әйләндерү фикерләре дә хуплап каршы алынды. Кайчандыр күтәрелгән һәм онытылган мәсьәлә – Г.Тукайның “Туган тел” шигыренә һәйкәл куюны яңадан күтәрергә булдылар. Ә иң төп көч – бердәмлектә. Шуңа күрә төрки кардәшләр берлекләре белән багланышларны көчәйтергә кирәклеге дә кабат-кабат ассызыкланды.

P.S. Бүген тел мәсьәләсендә конкрет эшләр белән чыккан һәм милли-мәдәни үзәкнең зур залында җыелышып фикер алышкан бердәнбер берлек – ул язучыларныкы булды. Әлегә рәссамнар да, композиторлар да, журналистлар   да дәшми. Акыл давылы оештырган Данил Салиховка ихтирам тагын да артты.

(Гөлинә Гыймадова, Ватаным Татарстан)

 

 

 

 

Хөрмәтле язучылар!

19 гыйнвар көнне 14.00 сәгатьтә Язучылар берлегенең Тукай клубында Шигърият һәм Проза остаханәләренең берләштерелгән утырышы була.

Көн тәртибендә:

1.   Г.Тукай исемендәге дәүләт премиясенә кандидатлар күрсәтү;

2.   Төрлесеннән.

Беркайчан да акчага кызыкмадым

 

Күренекле әдәбият галиме, филология фәннәре докторы Хатыйп Миңнегуловның Казан университетында укыта башлавына шушы көннәрдә 50 ел тулды. Әлеге күркәм юбилей уңаеннан галим белән Рәшит Минһаҗ әңгәмә корды.

 


– Хатыйп ага, бу елларда КДУ КФУга әйләнде, укыту эшчәнле­гендә шактый үзгәрешләр булды. Сез бу үзгәрешләрне ничек бәялисез?


– Гомеремнең зур өлеше Казан дәүләт университетына бәйле. Мин 1959 елда КДУга укырга кердем. 1964 елда төгәлләдем. Урта мәк­тәпне бетергәч, заводта, колхозда эшләп алдым. Элек вузга керү өчен ике ел кайдадыр эшләү кирәк иде. Башта КАИга керергә иде исәп. Мактанып әйтүем түгел: әйбәт укыдым. Безнең авыл баласы закон тың­лаучан бит. Урта мәктәп­не тә­мам­лагач, абый янына Урта Азиягә, Таҗикстанның Ленинабад төбә­генә киттем, заводта эшләдем. Әни авыргач, туган ягыма кайттым. Ул вакытта университетка керү кызык та, кат­лау­лы да булды. Бер урынга ал­ты-җиде абитуриент. Шулай булса да, бер-береңә этлек эшләү юк. Төшеп калучылар кү­бәйгән саен, укырга керү их­тима­лың арта ич. Төр­кем-­дәшләрем бик әйбәт булды. Рәдиф Гаташ, Нургали Булатов, Розалина Дәүләтбаева, Зөфәр Шәй­хет­динов кебек шәхес­ләр белән бергә укыдык. Укытучыларыбыз да бик шәп иде.  Ул вакытта Хрущев җеп­шек­леге! Шәхес булган студентлар күп иде. Хәзер  чагыштырып карыйм: бүген­ге студентлар да бик әйбәт, тик алар бер­төрлерәк. Интернет тәр­бия­лиме аларны – шәхесләр бик юк!


КДУны тәмамлагач, Мәскәүдә аспирантурада укырга тәкъдим ит­кәннәр иде. Минем эшлисем кил­де. Үзем теләп Сарман районына кит­тем. Мәктәп директоры булдым, рай­комда эшләдем. Бүген-иртәгә райком секретаре итеп куярга җые­на­лар иде. Әмма университет ныг­рак тартты. Хатип Госман белән Нил Юзиев берничә мәртәбә чакырды. Тик райкомның җибә­рәсе килми. Ул вакытта Мансур Хәсәнов – партия өл­кә комитетында фән һәм уку йортлары бүлеге мөдире. Ул беренче секретарьга шылтыратып сорагач, мине районнан җибәрделәр. Татар әдәбияты кафедрасында ассистент булып эшкә керештем. Ме­нә шул заманнан илле ел узып та киткән.


– Совет заманында доцент, профессор булсаң, гаиләне туйдырып була иде, диләр. Хәзерге профессорлар ике-өч вузда эш­ләргә мәҗбүр...


– Мин беркайчан да акчага кызыкмадым. Йөз, ике йөз тәңкә түли­ләрме – карап тормадым. Хатын сүгә иде. Сарманда эшләгәндә фатирым, ике балам, перспективам бар иде. Казанга килгәч, Кызыл Позиция урамындагы тулай торак­ның бер бүлмәсендә җиде ел тордык. Ул вакытта күңелле иде. 105 сумга эшләп йөрим. Хатыным килүгә авырды, аннан, савыккач, программачы булып эшләде. Яшь укытучы дип, миңа бөтен эшне өяләр. 1972 елны кандидатлыкны якладым. 1991 елны гына докторлыкны яклау насыйп булды. Кандидатлык диссертациям ундүр­тенче йөз шагыйре Сәиф Сараи буенча иде. Киңәшләшкәч, докторлык диссертациясен дә Алтын Урда әдә­бияты буенча якламакчы идем. Нык­лап керештем. Ленинградка да, Бакуга да, Ташкентка да бардым. Тик бу ниятем кемгәдер ошамаган. Мине тышкы яктан шактый югары урынга да куймакчылар иде. Мине шактый якын иткән кеше югары органнарга, Алтын Урданы идеаллаштыра, хәзер шул чор буенча докторлыкны төгәлләп килә, дип шикаять язган. Шулай итеп мин 1970 нче еллар ахырында доктор булырга җы­енган кеше 1991 елга кичектерелдем. Әмма моның да файдасы тиде. Мин докторлыкка биш монография белән килдем. “Татарская литература и Восточная классика” дигән монографиям 1995 елны, әдәбият­чылардан беренче булып, фән һәм техника өлкәсендә респуб­ликаның дәүләт бүләгенә лаек дип табылды.


– Хәзерге татар әдәбиятында яңа исемнәр, әдәбиятта вакыйга булырлык әсәрләр бармы?


– Соңгы дәвер әдәбияты белән махсус шөгыльләнмәгәч, җыеп кына әйтүе кыен. Шулай да кызыксынып барам. Шөкер, әдәбиятыбыз хәзер дә әйбәт бара. Төрле жанрларда әсәрләр туа. Аерым алганда, Туфан Миңнуллин әсәрләрен әле без бәяләп бетерә алмыйбыз. Шулай да хәзер мин прозада нәтиҗәле генә эшләп килүче Марат Әмир­ха­новка игътибар җитми дип исәп­лим. Ул иллесе тулгач кына әдәби иҗатка тотынды. Милли күтәре­лешкә җавап йөзеннән җитди, саллы әсәрләр язды ул. Әйтик, “Тояк эзе”, “Дөя муены”, “Гөлнәзирә”, “Мө­кәррәмә”, “Тәкъдир”, “И кылган минем догам” һәм башкалар. Шушы кеше 75нең югары ягына чыккач, тарихи әсәрләр яза башлады. Ун елда биш тарихи роман язып бастырды. XIV-XV-XVI гасырларга караучы вакыйгалар яктыртыла аларда. Тарихи теманы эшкәртүдә хәзер ул үрнәк булып тора. Озакламый аңа 85 тулачак. Шигърия­те­бездә Ркаил Зәй­дул­ла, Газинур Моратны атап китү кирәк. Өлкәнрәк­ләргә тукталмыйм. Драматургларыбыз да бар. Дөрес, совет чорында әдәби процесс ти­рәнтен анализлап барыла иде. Хә­зерге әдәбият тәнкыйтьтән, фәнни тикшеренү­ләрдән читтәрәк калып килә. Яхшымы, яманмы икәнен хә­зерге укучыларга җиткерергә ки­рәк. Тик мавыктыргыч, популяр тел­дә язылган ре­цензияләр, тәнкыйть мәка­лә­ләре юк дәрәҗәсендә диярлек аз. Моның объектив сәбәпләре дә бар. 1990 елларда Казанда биш әдәбият кафедрасы булса, анда иллеләп укытучы эшләсә, хәзер бер җирдә – КФУда бер әдәбият кафедрасы калды. Анысында да тулы ставкага эшләүче 7-8 кеше генә бар. Калганнары 0,1-0,5, ставкага эшли. Янә килеп, элек профессорларга 650-700 сәгать нагрузка-дәрес бирү таләп ителә иде. Хәзер профессорга да, ассистентка да 900 сәгать.  Дәрес­ләрдән тыш, фән белән шө­гы­ль­лә­нергә вакыт бик аз кала. Шулай итеп фән икенче, өченче планга күчә. КФУ­да гына түгел, бәл­кем бө­тен Россиядә шушындый хәлдер.


– Узган ел республикабызда татар телен укытуда шактый зур үзгәрешләр булды. Бу үзгәреш­ләрне ничек бәялисез?


– Туксанынчы елларда татар әдәбияты тарихы, теориясе дә Татарстан балаларына бик төпле, фәнни итеп укытыла башлаган иде. Соңгы вакытта эшләнгән стандартларны аңлап бетерә алмыйм. Янә­се, бөтенесен дә бераз бирергә. Имеш, укучыларны кызыксындырырга ки­рәк. Ләкин укыту процессы кызыксындыру белән бергә мәҗбү­риятне дә таләп итә. Әгәр мәҗбүри куй­ма­саң, бала математиканы да, биологияне дә укымый, өйрәнми. Дөрес, гафләт йокысына баттык бугай дип, күңелем шомланып йөри иде. Менә “кара октябрь” килеп чыкты. Телгә мөнәсәбәттә генә түгел, халыкның үзен дә тү­бәнсетү, рәнҗетү булды бу басым ясаулар. Әйтик, Татарстан прокуратурасы Татар Иҗтимагый үзә­генә, эш документларын татар телендә генә алып бара, ике телдә булырга тиеш, дип кисәтү ясады. Шул ук вакытта күпме оешма, министрлык, җәмгыятьләр документларын урыс телендә генә алып бара. Нигә аларга кисәтү ясалмый? Ике төрле стандарт түгелмени бу? Болай бара алмый. Мәктәпләргә прокуратура тикшерүләре кертү урыс булмаган халыкларга карата зур хилафлык булды. Мондый киеренке вәз­гыять белән озак яшәп булмый. Хәер, безнең халык моннан каты­рак­­ларын да күргән.  Ил җитәкче­леге моны аңламый калмас дип уйлыйм. Телебез икенче сортлы булып калды. Урыс теленә болай да сәгатьләр күп бирелә иде. Хәзер, әйтүләренә караганда, кайбер сыйныфларда атнасына 10-12шәр сәгать урыс теле укытыла икән. Соң, җәмәгать, урыс теле укытып кына бик ерак китеп булмый бит. Инде кайбер укытучылар, хә­зер урыс теленә тискәре мө­нә­сәбәт туа, дип зарлана башлады. Бу сә­гать­ләрнең бер өлешен математика, география яки башка фән­нәргә дә биреп булмыймыни?!


– 20-30 ел алга карап илдәге сәяси вәзгыятьне фаразлый ала­сызмы?


– Мин сәясәтче түгел. Пәй­гам­бәрлеккә дә дәгъва кылмыйм. Илдәге, Татарстандагы хәл­ләр үзе­безгә генә бәйле түгел. Дөнья яссылыгында да карарга кирәк. Кайвакыт көтелмәгән хәлләр бик тирән борылышлар китереп чыгара. Бу сорауга җавап бирергә авырыксынам. Иман, ышаныч дигән нәрсә бар. Шул сәбәпле тормыштагы ямьсез күренешләр кими барыр дип өмет итәм. Гадәттә туган телгә, мә­дә­нияткә әллә ни игътибар итми­ләр, икътисадны алга куялар иде. Әнә Шотландиядә, Ка­тало­ния­дә халык кузгалды бит. Димәк, башка закончалыклар да ачыла. Бәлкем гло­бальләштерүгә каршы хәрә­кәтләр шушылай башлана торгандыр. Шу­ңа күрә мин өметсезлеккә төшмим. Әмма ура-патриотизмга бирелеп, бөтенесен дә шомартырга да ярамый торгандыр.


– Узган ел Октябрь ин­кый­лабының йөз еллыгы белән ис­тәлекле булды. Сез­неңчә аның халыкка файдасы күбрәк булдымы, зыянымы?


– Мин аны зур вакыйга дип кабул итәм. Имеш, аны бер төркем большевиклар оештырган. Алай түгел. Чуан сытылырга тормаса, алар гына ерни эшли алмас иде. Бу – мантыйкый күренеш. Халыклар төрмәсе булган Россия самодержавиесе җимерелеп, урыс булмаган халыклар үз дәү­ләт­че­лек­ләрен булдыруга – союздаш, автономияле республика алуга иреште. Безнең татар да бармак башы ка­дәр генә җирдә булса да, республикасын булдырды. Билгеле, Сталин явыз­лык­ларын аклап булмый. Ни әйтсәң дә, совет чоры – безнең тарихыбыз. Әгәр сыйнфый тигезсезлек, гаделсезлек көчәя икән, андый революция тагын булырга мөмкин.


– Элегрәк, иртәнге сәгать өчтән, дүрттән торып эшлим, дип сөйләгәнегезне хәтерлим. Хәзер үзгәрмәдеме?


– Иртә торсаң, ит пешә, соңга калсаң, бит пешә, дип әйтә безнең халык. Мин, чынлап та, иртә – кичке сәгать сигезләрдә, тугызларда ятам. Хәзер менә икедә, икенче яртыларда тора башладым. Шуңа күрә яз­ган­нарымның күбесе (ях­шы­мы-яман­мы) иртәнге өч белән җиде арасында дөньяга килгән. Ме­нә бүген ике туларга егерме минутта торган идем инде. Торгач чәйме, кофемы эчеп алам да физик күнегүләр ясыйм. Бу вакытта беркем комачауламый. Башка төрле фикерләр килә. Иртән ике бит кенә язсам да, ул көн­не мин тыныч йө­рим. Университетта хәзер дәрес­лә­рем шактый аз калды. Кафедрада өл­кәннәрдән Фоат Галимуллин бе­лән икәү генә калдык без. Әле ул мин­нән ике яшькә кечерәк. Миңа, Алла боерса, 2019 елда 80 яшь тулачак.
Артист булып уйнап бер-ике ел йө­рергә мөмкин. Әмма күңелеңә оша­маса, озак йөри алмыйсың, диләр. Шуның кебек студентлар бе­лән аралашудан, сабак, тәҗрибә бирүдән күңелемә канәгатьләнү алам. Илле ел эшләү дәверендә, мин аларга һәрчак шәхес итеп карарга тырыштым. Кайчагында яшьләр үзләре дә мине тәнкыйтьли. Мин моңа ачуланмыйм, гомумән, ке­шеләргә ачу сакламыйм. Әле хатыным, аягын сындыргач, инде бер­ничә ел хасталанып йөри. Кызым инде – өч дистә елга якын инвалид. Заманында атак­лы гимнаст иде. Проблемалар шактый күп.  Тик мин аларны кешеләргә сөйләмәскә тырышам. Аннан соң беркемнең дә күңеле буш түгел диләрме әле? Мин мәзәк кушып сөйләргә яратам. Чөнки ул эчтәге киеренкелекне ки­метә, йомшарта.


– Иске дуслар дип әйтерлек кешеләр биш-алтыга җыеламы?


– Кешеләр белән дошманлашканым юк диярлек. Әмма мин бик якын дус та түгел. Гадәттә, күмәк кичәләрдә бераз утырам да, күңел­сез була башлый да, аннан китеп барам. Бераз индивидуалист та бугай мин. Дуслар бар, әмма беркемне дә диярлек әллә ни якын җи­бәрмим. Дөрес, Рәдиф Гаташ белән без бик күптәнге дуслар. Аның белән сер­ләребез килешә. Көнендә ике-өч мәр­тәбә аның бе­лән сөй­ләш­мичә калмыйм. Әдә­бият, тел, милләт, сән­гать, га­зета-жур­нал­лар турында сөй­лә­шүдән без ничектер кызык-ямь табабыз.


– Быел нинди газета-журнал­ларга язылдыгыз?


– Мин газеталарны элек-электән укып барам. Әйтик, студент чактан ук “Правда”, “Литературная га­зе­та”ны укып бара идем. “Казан утлары” журналын, “Ватаным Татарст­ан” газетасын элек тә укый идем. Төгәл генә әйткәндә, газетагызны 1964 елдан бирле яздырам. “Без­нең мирас” журналын, “Мә­дәни җомга”, “Звезда Поволжья” газеталарын даими алдырып киләм. Гомумән, газеталарны укып барырга тырышам. Радио-теле­виде­ние­дән яңа­лык­ларны тыңла­мыйча кал­­мыйм. Оп­по­зициядәге газеталарны да караштырам. Дөрес, “Новая газета” соңгы вакытта бераз йомшарды. А.Проха­нов­ның “Завтра” дигән газетасы бар. Ул – империячел газета, әмма анда аналитик язмалар шактый басыла. “Акчарлак”, “Безнең гә­җит”, “Ирек мәйданы” кебек газеталарны да кайчагында карыйм. Чөн­ки алар татарча чыга. Кызыклы гына мәгъ­лүматлар очрый. Кай­бер­лә­ренең ти­ражлары да шактый зур. “Ватаным Татарстан” рәсми, ул рәсми­лек­не сакларга да тиеш.


– Март аенда булачак сайлауга барырга уйлыйсызмы?


– Нишләп бармаска, барам. Минем бер сайлауны да калдырганым юк. Әмма кемгә тавыш бирәчәгемне әйтмим. Бу – һәркемнең шәхси эше. Башта бер төрле уйлап, фикер үз­гәрергә дә мөмкин. Хәтта тавыш бирү кабинасына кергәч тә, башка бүтән фикер килүе ихтимал.

(“Ватаным Татарстан”, /№ 3, 12.01.2018/)

 

Пәнҗешәмбе, 11 Гыйнвар 2018 17:23

Мамадышта – Шигъри сабантуй

15 нче гыйнвар – күренекле якташыбыз Шәйхи Маннурның туган көне. Бу уңайдан, ел саен шәһәребездә Кышкы шигырь бәйрәме үткәрелә. Быел да искәрмә булмаячак. Анда Казан һәм Яр Чаллы әдипләре дә катнашачак. Бәйрәм көндезге сәгать 11дә Шәйхи Маннурның һәйкәле яныда башлана һәм композитор Яруллиннар исемендәге балалар сәнгать мәктәбенең актлар залында дәвам итә. Шунда ук Шәйхи Маннур исемендәге премиянең яңа лауреатларына дипломнар да тапшырылачак. Аннан кунаклар һәм әдәбият сөючеләр Шәйхи Маннурның Тулбайдагы каберен зират кылырга, үз акчасына салдырган музей-китапханәсе белән танышырга юнәлә.

Барлык әдәбият сөючеләрне дә бәйрәмгә чакырабыз!

                                                                           Вәрис Мингалиев, Мамадыш.

 

 

 «Мин фәкыйрегезгә озакламый – 2018 елның 26 мартында (аңынчы исән-сау булсак) – 80 яшь тула. Шул бәйрәм уңаеннан моңарчы басылмаган әсәрләремне Татарстан китап нәшрияты 10 томлык итеп чыгарачак.

Алма –Атада яшәүче татарлар 1917 ел азагында мине карчыгым Рузия ханым белән бергә кунакка чакырганнар иде. Мин анда Алма-Ата Фәннәр академиясендә милләттәшебез, галим, 90 яшьлек Мөнир ага Эрзин һәм Татарстан турында нотык сөйләдем, Казакъ Милли китапханәсендә татарның узганы, бүгенгесе, киләчәге турында дәрес бирдем. Ике татар мәҗлесендә зыялылар белән очрашуда булдым. Кешеләргә китапларымны тараттым. Ике як та канәгать калды булса кирәк». (Батулла бабагыз))

 

26 гыйнварда 14:00 сәгатьтә М.Җәлил музее каршындагы «Кызыл ромашка» клубы үз эшен дәвам итә.

2018 елда «Кызыл ромашка» клубының беренче утырышы Татарстан журналистларының Хөсәен Ямашев исемендәге премиясе (1982), Татарстан Язучылар берлеге, Мамадыш районы хакимияте һәм «Чулпан» агрофирмасының Шәйхи Маннур исемендәге премиясе (1995), Кол Гали исемендәге премия (2000) лауреаты, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан журналистларының «Бәллүр каләм» бәйгесендә хәрби темага язган әсәрләре белән катнашып, «Журналистикада абруйлы исем» номинациясе буенча лауреат исеменә лаек булган, «Хәтер яктысы» экспедициясе җитәкчесе, язучы Шаһинур Мостафинның тууына 70 ел тулуга багышлана.

«Шаһинур Мостафин эзтабар әдип буларак, яу кырында мәңгелеккә ятып калган каһарманнарыбызны барлау, аларның кылган батырлыкларын, якты исемнәрен хәзерге һәм киләчәк буыннар хәтеренә җиткерү юнәлешендә армый-талмый эшләүче әдип. Ул үзенең остазлары Гази Кашшаф, Рафаэль Мостафин, Самат Шакир, Шамил Рәкыйпов юнәлеш биргән үтә катлаулы, әмма бик тә игелекле, изге шөгыльне уңышлы дәвам итә. Ш.Мостафин җитәкчелегендәге «Хәтер яктысы» экспедициясе әгъзалары соңгы елларда гына да, хәрби архивларда кат-кат эшләп Бөек Ватан сугышының моңарчы билгесез булган батырлары турында бай мәгълүматлар туплап кайттылар», — дип хәбәр итә проект авторлары.

Шаһинур Мостафин әдәбият сөючеләргә шагыйрь, публицист, документаль проза өлкәсендә эшләүче каләм иясе буларак таныш. Иң беренче шигырен ул каһарман шагыйрь Муса Җәлилгә багышлап, алтынчы сыйныфта укыганда иҗат итә. Язучылар союзы рәисе урынбасары булып эшләгән елларда Шаһинур абый музей белән тыгыз элемтәдә тора, бүген дә биредә үткәрелә торган очрашуларда бик теләп катнаша. Ул чын мәгьнәсендә музейның якын дусты. Әлеге ошрашуда әдәбият белгечләре, язучының замандашлары, якташлары, хезмәттәшләре булыр дип көтелә.

(Мөршидә Кыямова, Татар-информ)

 

 

 

2018 елның 2 – 8 гыйнвар көннәрендә Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе паркында , «Паркларда кыш» программасы кысаларында, Татарстан язучылары һәм шагыйрьләре әдәби мәйдан кордылар. Яңа ел чыршысы янында Кәнәфи  Бәдигый, Рәфкать Карәми, Рифат Җамал, Рәмис Аймәт, Светлана Грунис, Елена Черняева, Рифат Сәлах, Йолдыз Шәрапова, Ольга Журавлева, Гөлзада Бәйрәмова, Наилә Яхина, Дамир Гыйсметдин, Лилия Газизова, Ләйсән Переведенцева һ.б. чыгыш ясады. Каләм ияләре тыңлаучыларга үз әсәрләрен һәм классикларыбызның онытылмас җәүһәрләрен тәкъдим иттеләр. Иҗатчыларны тыңлап илһамланган тыңлаучылар да микрофон алдына чыкты.

Әдәби мәйданны Татарстан Язучылар берлеге  һәм Татар дәүләт филармониясе оештырды.

 

 

 

 

 

 

 

Страница 2 из 92
Союз писателей РТ